Doktoranturaya hazırlıq

Doktoranturaya qəbul prosesi ölkəmizdə elmi karyera qurmaq istəyən hər kəs üçün ciddi və mərhələli bir hazırlıq tələb edən prosesdir. Bu mərhələdə namizədlər həm elmi tədqiqat bacarıqlarını, həm də akademik yazı qabiliyyətlərini inkişaf etdirməlidir. Doktorantura hazırlığı üçün xüsusi kurslara qoşulmaq bu yolda daha sistemli və planlı addımlar atmağa imkan yaradır. Bu kurslar namizədlərə ixtisas fənləri, xarici dil və metodologiya üzrə dərin biliklər təqdim edir. Eyni zamanda doktoranturaya hazırlıq kursları elmi işin necə planlaşdırılacağı, məqalənin necə yazılacağı və dissertasiya mövzusunun necə seçiləcəyi barədə ətraflı məlumat verir. Müraciət prosesi, sənədləşmə və müsahibə mərhələləri kimi vacib hissələrdə də kurslar namizədlərə dəstək göstərir. Doktorantura səviyyəsində tələb olunan analitik düşünmə, elmi əsaslandırma və faktlarla işləmə bacarıqları yalnız mütəmadi təlim və istiqamətləndirmə ilə inkişaf etdirilə bilər. Buna görə də, strukturlaşdırılmış hazırlıq proqramları namizədlərin daha güclü nəticə əldə etməsinə şərait yaradır. Doktorantura yolu çətin görünə bilər, lakin düzgün planlaşdırılmış tədris prosesi bu hədəfə çatmağı asanlaşdırır. Aşağıda isə doktoranturaya hazırlıq prosesinin bütün mərhələləri haqqında geniş və ətraflı məlumat təqdim olunur.

Doktorantura nədir və kimlər üçün nəzərdə tutulub?

Doktorantura ali təhsilin ən yüksək pilləsi olub, elmi tədqiqat aparmaq istəyənlər üçün nəzərdə tutulmuş akademik səviyyədir. Bu pillədə tələbələr yalnız mövcud bilikləri öyrənmir, həm də elmi yenilik yaratmaq üçün fərdi tədqiqatlar aparırlar. Doktorantura təhsili, elmi fəaliyyətlə məşğul olmaq, məqalələr dərc etdirmək və dissertasiya müdafiə etmək kimi mühüm mərhələləri özündə birləşdirir. Bu səbəbdən doktorantura daha çox elmi karyera, universitetlərdə müəllimlik və tədqiqat institutlarında fəaliyyət göstərmək istəyənlər üçün uyğun hesab olunur. İxtisasından asılı olmayaraq, bu səviyyəyə müraciət edən şəxslər yüksək analitik düşünmə və geniş tədqiqat bacarıqlarına sahib olmalıdır. Doktorantura, həmçinin akademik mühitdə mövqeyini möhkəmləndirmək istəyənlər üçün mühüm fürsətlər yaradır.

Doktoranturaya qəbul tələbləri

Doktoranturaya qəbul tələbləri namizədlərin elmi potensialını qiymətləndirmək üçün xüsusi şəkildə hazırlanmışdır. Bu mərhələdə tələb olunan əsas şərtlərdən biri magistratura təhsilinin müvafiq ixtisas üzrə tamamlanmasıdır. Namizəd həm ixtisas fənləri üzrə, həm də xarici dil üzrə biliklərini rəsmi imtahanlarla təsdiq etməlidir. Bundan əlavə, elmi fəaliyyətlə bağlı minimum bir məqalə və ya tədqiqat işi təqdim etmək çox zaman üstünlük kimi dəyərləndirilir. Elmi yazı bacarıqları, analitik düşünmə və tədqiqat metodologiyası biliyi qəbul komissiyaları tərəfindən xüsusi önəm daşıyır. Bu səbəbdən qəbul tələbləri namizədin elmi araşdırma aparmaq üçün hazır və motivasiyalı olmasına yönəlib.

İxtisas fənləri üzrə tələblər

İxtisas fənləri üzrə tələblər doktoranturaya qəbul prosesinin əsas hissələrindən biridir və namizədin elmi dərinliyini ölçmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu imtahanlarda müraciət edilən ixtisasın fundamental əsasları, nəzəri yanaşmaları və praktik tətbiqləri yoxlanılır. Namizəd həm klasik mənbələr, həm də müasir elmi tədqiqatlarla bağlı məlumatları əhatə etməlidir. İxtisas biliyi yalnız faktlardan ibarət olmamalı, eyni zamanda analitik təhlil etmə qabiliyyətini də nümayiş etdirməlidir. Komissiya cavabların nə qədər elmi əsaslandığını və düzgün strukturlaşdırıldığını da qiymətləndirir. Bu mərhələ doktorantura hazırlığının nə dərəcədə sistemli aparıldığını göstərən əsas göstəricidir. Namizədlərin tezislərlə işləmə, elmi nəzəriyyələri müqayisə etmə və ədəbiyyat araşdırması aparma bacarığı burada xüsusi rol oynayır. Bu imtahanlara hazırlaşmaq üçün çox vaxt namizədlər əlavə elmi ədəbiyyat oxuyur, mühazirələrə qoşulur və kurslarda iştirak edirlər. İxtisas fənləri üzrə yüksək nəticə gələcək elmi fəaliyyət üçün güclü baza formalaşdırır. Bu səbəbdən namizədlər bu mərhələnin ciddi ciddiyətlə öhdəsindən gəlməlidir.

Xarici dil tələbi (İELTS/TOEFL və ya dövlət imtahanı)

Xarici dil biliyi doktoranturaya qəbul prosesinin ayrılmaz şərtlərindən biridir və namizədin beynəlxalq elmi mənbələrlə işləmək bacarığını qiymətləndirir. Çünki elmi məqalələrin, tədqiqatların və akademik ədəbiyyatın böyük əksəriyyəti ingilis dilində yayımlanır. Bu səbəbdən namizədin İELTS, TOEFL və ya dövlət imtahanı vasitəsilə dil səviyyəsini təsdiq etməsi tələb olunur. Xarici dil bilikləri yalnız mətn başa düşmək deyil, həm də elmi məlumatları təhlil edib düzgün təqdim etmə qabiliyyəti deməkdir. Dil biliyi namizədə beynəlxalq konfranslarda iştirak, məqalə göndərmək və xarici professorlarla əməkdaşlıq imkanları yaradır. Dil imtahanına hazırlıq ciddi planlama və müntəzəm praktika tələb edir. Namizədlər akademik söz ehtiyatı, terminologiya və mətn analizi üzərində xüsusi işləməlidirlər. Xarici dil bacarığı elmi tədqiqatlar aparmaq üçün sərhədləri genişləndirir və namizədin elmi dünyaya inteqrasiyasını asanlaşdırır. Bu tələbin məqsədi doktorantların beynəlxalq səviyyədə rəqabətə davamlı olmasını təmin etməkdir. Ona görə də xarici dil hazırlığı doktoranturaya hazırlıq prosesinin ən vacib hissələrindən biri hesab olunur.

Elmi fəaliyyət və məqalə tələbləri

Elmi fəaliyyətə dair tələblər doktorantura namizədinin elmi sferada hansı potensiala sahib olduğunu müəyyənləşdirmək məqsədi daşıyır. Bəzi universitetlər və elmi qurumlar namizədin artıq ən azı bir elmi məqalə dərc etdirməsini tələb edir. Bu tələbin əsas məqsədi namizədin elmi yazı bacarıqlarını və tədqiqat aparma qabiliyyətini əvvəlcədən qiymətləndirməkdir. Məqalə yazmaq prosesində araşdırma metodologiyası, analitik təhlil və akademik üslub kimi əsas meyarlar ön plana çıxır. Elmi fəaliyyət namizədin gələcək tədqiqat işlərinə nə dərəcədə hazır olduğunu da göstərir. Bu mərhələdə namizədlər həm yerli, həm də beynəlxalq jurnallara məqalə göndərə bilərlər. Elmi yazı bacarığını inkişaf etdirmək üçün çoxları xüsusi kurslara və ya mentorluq proqramlarına müraciət edir. Məqalələrin orijinallığı və elmi dəyəri qəbul prosesində ciddi rol oynayır. Elmi fəaliyyətə sahib olmaq doktorantura səviyyəsində yüksək nəticə əldə etməyə yardım edir. Buna görə də elmi fəaliyyət tələbi namizədlərin elmi düşüncə sistemini formalaşdırmaq üçün çox vacibdir.

Doktoranturaya hazırlıq kursları niyə vacibdir?

Doktoranturaya hazırlıq kursları namizədlərin imtahanlara sistemli şəkildə hazırlaşması üçün xüsusi proqram əsasında təşkil olunur. Bu kurslar həm nəzəri bilikləri, həm də praktiki tədqiqat bacarıqlarını inkişaf etdirməyə yönəlib. Kurslara qoşulan namizədlər ixtisas fənləri, metodologiya və xarici dil üzrə daha dərin hazırlıq keçirlər. Bu hazırlıq nəticəsində namizədlər imtahanlarda daha inamlı olur və daha yüksək nəticə göstərirlər. Kurslar elmi yazı bacarıqlarını gücləndirdiyi üçün namizədlərin məqalə və dissertasiya hazırlığında da müsbət təsir göstərir. Bu səbəbdən doktorantura hazırlığına ciddi yanaşan hər kəs üçün bu kurslar böyük üstünlük yaradır.

Fənlər üzrə sistemli hazırlıq

Fənlər üzrə sistemli hazırlıq doktorantura imtahanlarında yüksək nəticə əldə etmək üçün əsas şərtlərdən biridir. Bu hazırlıq çərçivəsində namizədlər ixtisas fənlərini strukturlaşdırılmış şəkildə öyrənir və əsas anlayışları dərindən mənimsəyirlər. Kurslarda mövzular məntiqi ardıcıllıqla tədris edilir ki, bu da məlumatları daha yaxşı yadda saxlamağa kömək edir. Sistemli hazırlıq həm də əvvəlki illərin suallarının təhlili və imtahan strategiyalarının öyrədilməsi ilə tamamlanır. Bu proses namizədlərin imtahanlarda rastlaşa biləcəyi sual tiplərinə uyğunlaşmasına şərait yaradır. Fənlər üzrə hazırlıq zamanı həm nəzəri, həm də praktiki biliklər paralel şəkildə öyrədilir. Təlimdə iştirak edənlər elmi ədəbiyyatın təhlili və metodoloji yanaşmalar barədə də məlumat əldə edirlər. Kurslar həmçinin namizədlərin fənlərarası əlaqələri başa düşməsinə kömək edir ki, bu da elmi tədqiqat üçün çox vacibdir. Sistemli hazırlığın üstünlüklərindən biri də tədris prosesinin müntəzəm izlənməsi və zəif tərəflərin müəyyənləşdirilməsidir. Bu yanaşma namizədlərin biliklərini daha səmərəli şəkildə artırmasına imkan yaradır.

Elmi yazı bacarıqlarının inkişafı

Elmi yazı bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi doktorantura hazırlığının ən mühüm komponentlərindən biridir. Doktorantura səviyyəsində tələbələrdən yüksək səviyyəli məqalələr, təhlillər və dissertasiya mətni yazmaq tələb olunur. Bu səbəbdən kurslar namizədlərə elmi üslub, strukturlaşdırılmış yazı və akademik sitatlama qaydalarını öyrədir. Elmi yazı bacarığı yalnız məlumat vermək deyil, həm də məntiqi əsaslandırma, dəlillərin düzgün təqdimatı və analitik düşünmə kimi elementləri əhatə edir. Kurslarda tələbələr müxtəlif elmi mənbələrlə işləmə, məlumatları sistemləşdirmə və mətnin məntiqi quruluşunu formalaşdırma bacarığı qazanırlar. Bu, xüsusilə dissertasiya mövzusu seçərkən və məqalə yazarkən böyük üstünlük yaradır. Elmi yazı təlimləri həm individual yanaşma, həm də qrup təcrübəsi vasitəsilə gücləndirilir. Təlim zamanı tələbələrin yazdıqları mətnlər təhlil edilir və onlara detallı geribildirim verilir. Bu bacarığın inkişaf etdirilməsi doktorantura səviyyəsində uğur üçün vacib hesab olunur. Nəticədə namizədlər elmi fəaliyyət üçün daha yetkin və peşəkar yazı qabiliyyətinə sahib olurlar.

Dissertasiya mövzusunun seçilməsinə dəstək

Dissertasiya mövzusunun seçilməsi doktorantura prosesinin ən çətin və məsuliyyətli mərhələlərindən biridir. Hazırlıq kursları namizədlərə mövzu seçimi zamanı hansı meyarlara diqqət etməli olduqlarını izah edir. Mövzunun aktuallığı, elmi yenilik dəyəri və tədqiqat üçün mövcud mənbələr əsas qiymətləndirmə elementləridir. Kurslarda namizədlər öz maraq dairələrinə uyğun sahələri müəyyən etməyi öyrənirlər. Məlumat bazasının genişliyi və mövzu ilə bağlı əvvəlki tədqiqatların təhlili də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsləhətçilər namizədlərə həm metodologiya, həm də nəzəri çərçivə baxımından yol göstərirlər. Tədqiqat məqsədlərinin düzgün formalaşdırılması elmi işin keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir. Kurslar həmçinin mövzunun praktik və elmi əhəmiyyətini necə əsaslandırmağı öyrədir. Bu dəstək namizədlərin dissertasiya mərhələsinə daha inamlı daxil olmasına şərait yaradır. Ən əsası isə düzgün seçilmiş mövzu namizədin elmi karyerası üçün güclü təməl rolunu oynayır.

Hazırlıq kurslarının proqramı

Hazırlıq kurslarının proqramı doktoranturaya qəbul prosesinin bütün mərhələlərini əhatə edəcək şəkildə peşəkar şəkildə hazırlanır. Proqramda ixtisas fənləri, elmi tədqiqat metodologiyası, akademik yazı və xarici dil hazırlığı paralel şəkildə tədris olunur. Bu yanaşma namizədin həm nəzəri, həm də praktiki cəhətdən güclü bir baza formalaşdırmasına imkan yaradır. Kurs proqramı mərhələli şəkildə qurulduğu üçün tələbələr bilikləri ardıcıllıqla mənimsəyir və hər mövzunu dərin şəkildə öyrənir. Eyni zamanda proqramda sınaq imtahanları və geribildirim sessiyaları da yer alır ki, bu da zəif tərəflərin aşkar olunmasına kömək edir. Bütün bu elementlər namizədin imtahanlara və elmi fəaliyyətə tam hazır olmasını təmin edir.

İxtisas fənləri üzrə dərslər

İxtisas fənləri üzrə dərslər doktorantura hazırlığının əsas hissəsini təşkil edir və namizədin elmi istiqaməti üzrə dərin bilik qazanmasına imkan yaradır. Bu dərslərdə mövzular həm nəzəri cəhətdən izah olunur, həm də praktiki nümunələrlə zənginləşdirilir. Tədris materialları elmi mənbələr, müəlliflik araşdırmaları və müasir tədqiqat nümunələri əsasında hazırlanır. Namizədin mövzuları sadəcə yadda saxlaması deyil, onları geniş təhlil etməsi və elmi əlaqələr qura bilməsi də məqsədlər arasındadır. Dərslər zamanı əsas terminlər, anlayışlar və elmi yanaşmalar detallı şəkildə öyrədilir. İxtisas fənləri həmçinin namizədin gələcək dissertasiya araşdırmasına nəzəri baza hazırlayır. Mühazirələr və müzakirələr tələbələrin analitik düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirmək üçün xüsusi qurulur. Dərslər zamanı tələbələrə suallar, kiçik tədqiqat tapşırıqları və mənbə analizi təqdim olunur. Bu fəaliyyətlər namizədin elmi düşüncə sistemini gücləndirir. Nəticə etibarilə ixtisas fənləri üzrə dərslər doktorantura prosesinin uğurlu başlanması üçün vacib rol oynayır.

Akademik yazı və tədqiqat metodologiyası

Akademik yazı və tədqiqat metodologiyası üzrə dərslər doktorantura namizədlərinin elmi fəaliyyət üçün zəruri bacarıqlara yiyələnməsinə yönəlib. Bu dərslərdə elmi mətnin strukturu, giriş, metodologiya, analiz və nəticə bölmələrinin düzgün tərtibi haqqında geniş məlumat verilir. Tələbələr sitatlama qaydaları, akademik üslub və plagiatın qarşısının alınması kimi vacib mövzuları da öyrənirlər. Metodologiya dərsləri namizədin tədqiqat sualını formalaşdırmaq, məqsədləri müəyyən etmək və uyğun metod seçmək bacarığını gücləndirir. Buraya həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət metodlarının təhlili daxildir. Tədqiqatın elmi dəyərini artırmaq üçün düzgün metod seçimi həlledici rol oynayır. Akademik yazı dərslərində tələbələr məqalə, tezis və dissertasiya mətnləri üzərində praktiki çalışmalar aparırlar. Onlara yazdıqları işlər üzərində müəllimlər tərəfindən detallı geribildirim verilir. Bu proses namizədin yazı üslubunu təkmilləşdirir və elmi dilini daha peşəkarlaşdırır. Ümumilikdə akademik yazı və metodologiya dərsləri doktorantura səviyyəsində uğurun əsas açarlarından biridir.

Xarici dil və terminologiya hazırlığı

Xarici dil və terminologiya hazırlığı doktorantura imtahanlarına və elmi fəaliyyətə hazırlaşan namizədlər üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu hazırlıq zamanı tələbələr akademik söz ehtiyatını genişləndirir və elmi mətnlərlə işləmə bacarığını inkişaf etdirirlər. Dərslərdə oxu-anlama, terminoloji təhlil və akademik mətnlərin tərcüməsi kimi fəaliyyətlər yer alır. Namizədlər həmçinin elmi məqalələrin strukturu və terminologiyası ilə tanış olur. Xarici dildə tədqiqat aparmaq üçün lazım olan dil bacarığı sistemli şəkildə formalaşdırılır. Tədris prosesində elmi bazalarda (Google Scholar, JSTOR və s.) axtarış metodları da öyrədilir. Bu, namizədin beynəlxalq elmi mənbələrlə effektiv şəkildə çalışmasına şərait yaradır. Terminologiyanın düzgün tətbiqi elmi yazının dəqiqliyini artırır və tədqiqatın keyfiyyətinə birbaşa təsir edir. Bundan əlavə, tələbələr beynəlxalq imtahanlara (IELTS, TOEFL) uyğunlaşdırılmış tapşırıqlarla məşğul olurlar. Bu hazırlıq namizədin həm imtahanlarda, həm də elmi karyerasında uğur qazanmasına böyük dəstək olur.

Sınaq imtahanları və nəticələrin analizi

Sınaq imtahanları doktorantura hazırlığının vacib komponentlərindən biridir və namizədin real imtahana nə qədər hazır olduğunu müəyyən edir. Bu imtahanlar həm ixtisas fənləri, həm də xarici dil üzrə keçirilir. Sınaqlar namizədə imtahan formatı ilə tanış olmaq və vaxt idarəetməsi bacarığını inkişaf etdirmək imkanı yaradır. Nəticələrin analizi zamanı müəllimlər zəif tərəfləri müəyyən edir və onların üzərində işləmək üçün fərdi plan hazırlayır. Bu proses namizədin biliyinin hansı sahələrdə daha güclü, hansı sahələrdə zəif olduğunu aydın şəkildə göstərir. Sınaq imtahanlarının məqsədi yalnız nəticələri ölçmək deyil, həm də inkişaf üçün istiqamət verməkdir. Təkrar sınaqlar vasitəsilə namizədin inkişaf dinamikası müşahidə olunur. Hər bir sınaqdan sonra cavabların detallı analiz edilməsi bilik boşluqlarını doldurmağa kömək edir. Bu metodoloji yanaşma nəticələrə ciddi təsir göstərir və imtahan stressini azaldır. Nəticə etibarilə sınaq imtahanları doktorantura hazırlıq prosesində böyük rol oynayır.

Onlayn və əyani hazırlıq kurslarından hansını seçilməlidir?

Onlayn və əyani hazırlıq kursları namizədlərə fərqli üstünlüklər təqdim edir və seçim daha çox şəxsi ehtiyaclardan asılıdır. Onlayn kurslar rahatlıq və zaman sərbəstliyi təmin etdiyi üçün bir çoxları tərəfindən üstün tutulur. Əyani dərslər isə dərindən izah və müəllimlə birbaşa ünsiyyət imkanı yaratdığı üçün daha interaktiv hesab olunur. Hər iki formatda ixtisas fənləri, metodologiya və dil hazırlığı peşəkar şəkildə tədris olunur. Namizəd seçim edərkən öz öyrənmə tərzini, vaxt imkanlarını və büdcəsini nəzərə almalıdır. Əsas məqsəd biliklərin maksimum səmərə ilə mənimsənilməsi olduğundan, hər iki format doğru seçildikdə yüksək nəticə verir.

Onlayn kursların üstünlükləri

Onlayn kurslar doktorantura hazırlığı üçün rahat və çevik tədris mühiti yaradır. Tələbələr dərslərə istənilən məkandan qoşula bildiyi üçün vaxt itkisi minimuma enir. Onlayn platformalar vasitəsilə dərs qeydləri, materiallar və video mühazirələr istənilən vaxt əlçatan olur. Bu format xüsusilə iş və təhsil həyatını paralel davam etdirən namizədlər üçün böyük üstünlük yaradır. Onlayn dərslərdə interaktiv testlər, müzakirə forumları və virtual seminarlar kimi əlavə imkanlar mövcuddur. Eyni zamanda tələbə müəllimlə fərdi şəkildə yazışa və suallarını dərhal ünvanlaya bilər. Onlayn kurslar çox vaxt daha münasib qiymətə təklif olunur ki, bu da büdcəsini nəzərə alanlar üçün sərfəlidir. Bu format tələbənin öz sürətinə uyğun şəkildə öyrənməsinə şərait yaradır. Mövzuların yenidən izlənməsi və təkrar edilməsi mümkün olduğu üçün öyrənmə prosesi daha effektiv olur. Ümumilikdə onlayn kurslar çevik, müasir və praktik tədris üsulu hesab olunur.

Əyani kursların fərqləndirici cəhətləri

Əyani kurslar ənənəvi tədris üsulu olmaqla tələbəyə müəllimlə birbaşa ünsiyyət və daha detallı izah imkanı verir. Bu formatda dərslər interaktiv müzakirələr, sual-cavab sessiyaları və praktiki tapşırıqlarla daha dinamik olur. Tələbə müəllimin reaksiyasını dərhal görə və cavab ala bilər ki, bu da öyrənmə prosesini sürətləndirir. Əyani dərslərin üstünlüklərindən biri də qrup mühiti yaratmasıdır ki, bu zaman tələbələr bir-biri ilə fikir mübadiləsi edir, birlikdə çalışır. Auditoriya şəraiti konsentrasiya və diqqətin artırılmasına kömək edir. Əyani dərslər praktiki məşğələlərin daha təsirli keçməsinə imkan yaradır, xüsusən metodologiya və ixtisas fənləri üzrə. Bu format namizədin özünü elmi mühitdə hiss etməsinə şərait yaradır. Əyani kursların ritmi daha sərtdir, bu da tələbənin məsuliyyətini artırır. Müəllimlərin müşahidəsi ilə öyrənmə prosesinin keyfiyyəti daha yüksək olur. Buna görə də əyani kurslar daha dərin tədris təcrübəsi qazandırır.

Hansı format kimə uyğundur?

Onlayn və əyani kursların uyğunluğu namizədin şəxsiyyətindən və gündəlik həyat şəraitindən asılıdır. Vaxtı məhdud olan, tez-tez səfərdə olan və ya iş qrafiki sıx olan şəxslər üçün onlayn format daha uyğundur. Əgər namizəd dərsləri daha dərindən duymaq və müəllimlə birbaşa ünsiyyət qurmaq istəyirsə, əyani format onun üçün daha əlverişli olacaq. Öz sürətində öyrənməyi üstün tutanlar çox vaxt onlayn kurslara müraciət edirlər. Akademik mühitdə motivasiya tapmağı sevən və qrup şəraitində daha yaxşı öyrənənlər isə əyani kurslara üstünlük verir. Hər iki format özünəməxsus üstünlüklərə malik olduğundan seçim tamamilə fərdi ehtiyaclara əsaslanmalıdır. Maliyyə baxımından sərfəli seçim axtaranlar üçün onlayn dərslər daha münasibdir. Dərin izah və canlı müdaxilə tələb edən namizədlər isə əyani dərsləri seçməlidir. Əgər namizəd hər iki formatı kombinə etmək istəyirsə, hibrid sistemlər də mümkündür. Əsas şərt seçimin imtahan nəticələrinə müsbət təsir etməsidir.